ارگ کریم خان شیراز: پیش از بازدید بخوانید
ارگ کریم خان یکی از جاهای دیدنی در مرکز شهر شیراز است. در مرکز شیراز، بنایی آجری و استوار با بیش از 250 سال قدمت وجود دارد. این سازه تاریخی، ارگ کریم خان است. زمان ساخت این بنا به دوران سلطنت زندیه میرسد و محل زندگی کریم خان مشهور به وکیلالرعایا بوده است. بیایید باهم به بررسی این بنا و قلعه رازآلود در شیراز بپردازیم.
ارگ کریم خان از پایتخت تا زندان شهربانی!
ارگ کریمخان بنایی تاریخی در مرکز شیراز است. تاریخ ساخت این بنا به دوره زندیه بازمیگردد. وقتی کریم خان زند شیراز را پایتخت حکومت خود اعلام کرد، این مجموعه را اقامتگاه و مقر فرمانروایی خود دانست و از آن پس ارگ به نام او شناخته شد.
در دوران قاجار، این بنا کارکردی اداری پیدا کرد و به دارالحکومه والیان فارس تبدیل شد. بعدها، از سال ۱۳۱۰ خورشیدی، ارگ مدتی زندان شهربانی بود. سرانجام در سال ۱۳۵۰، این اثر تاریخی به اداره فرهنگ و هنر وقت واگذار شد تا حفظ و مرمت آن در دستور کار قرار گیرد.
ارگ شیراز یکی از آثار مهم و ملی ایران محسوب میشود و نام آن در 14 خرداد 1351 با شماره 918 ثبت رسیده است.
ارگ کریم خان کجاست؟
ارگ کریم خان در مرکز شهر شیراز واقع شده است و در نزدیکی شاهچراغ قرار دارد.
آدرس ارگ کریم خان: شیراز،خیابان کریم خان زند، میدان شهدا، ابتدای خیابان هجرت
ساعت بازدید ارگ کریم خان: 9 صبح تا 5 عصر
تاریخچه؛ ارگ کریم خان در چه سالی ساخته شد؟
ارگ کریمخان در سالهای ۱۷۶۶ تا ۱۷۶۷ میلادی ساخته شد. کریم خان زند برای ساخت این بنای حکومتی، نامدارترین معماران زمانه خود را دعوت کرد و با تهیه بهترین مصالح از داخل و خارج کشور، روند ساخت آن را با شتابی چشمگیر به سرانجام رساند.
این مجموعه در روزگار سلسله زندیه مقر اصلی حکومت بود، اما در دوره سلسله قاجار کاربری آن تغییر کرد و به محل سکونت فرمانداران فارس بدل شد. در سالهای بعد، عبدالحسین میرزا فرمانفرما که اداره فارس بر عهده او بود، فرمان داد نقاشیها و مینیاتورهای تزئینی ارگ کریم خان مرمت و بازسازی شوند.
معماری ارگ کریم خان
ارگ کریمخان نمونهای شاخص از پیوند معماری مسکونی و کارکردهای دفاعی است. در فضای داخلی آن، اتاقهای نقاشیشده، ایوانهای آراسته، حوضها و باغچههای منظم، فضایی دلانگیز و باشکوه ایجاد کردهاند.
در سه جبهه شمال، جنوب و غرب، ایوانی در میانه قرار دارد که در دو سوی آن شش اتاق برای سکونت تعبیه شده است. در بخش شرقی بنا هم حمام خصوصی و فضاهای خدماتی قرار دارد.
در کنار این ظرافتهای معماری، استحکامات دفاعی ارگ هم جلوهای چشمگیر دارند. دیوارهای ستبر، 4 برج بلند و خندقی که در گذشته گرداگرد مجموعه کشیده شده بود، وظیفه حفاظت از آن را بر عهده داشتند. ضخامت دیوارها در پایه تقریبا 3 متر است و در قسمتهای بالاتر بیشتر میشود.
چرا ارگ کریم خان کج است؟
برجهای آجری ارگ هم با ارتفاعی حدود ۱۴ متر، بر هیبت نظامی بنا میافزایند. یکی از این برجها بهمرور زمان دچار کجی شد و حالتی مشابه برج پیزا پیدا کرد؛ پدیدهای که آن را به یکی از جاذبههای گردشگری شیراز بدل ساخت. فرایند کنترل و تثبیت این انحراف، از دیدگاه مهندسی و مرمتی، بسیار مهم است.
- بیشتر بخوانید: بهترین زمان سفر به شیراز چه موقعی است؟
محوطه ارگ کریم خان
در نمای بیرونی ارگ کریمخان، آجرکاری ساده و استوار دیده میشود. دیوارهای کنگرهدار ارگ حدود ۱۲ متر ارتفاع دارند. در هر گوشه بنا، برجی ۱۴ متری قد برافراشته است. جانپناههایی کارآمد در امتداد لبه دیوارها، برای دیدهبانی و تیراندازی در زمان نبرد تعبیه شده بود. با وجود صلابت بیرونی، تزئینات سازه چندان گسترده نیست و بیشتر در فضای داخلی اتاقها مشاهده میشود.
آجر و سنگ مصالح اصلی سازه هستند. فقط سنگ مرمر بهکاررفته در بنا از تبریز به این محل آورده شده بود. دیوارهای ارگ بسیار قطور و نفوذناپذیر هستند و بیشترین ضخامت در دیوارهای پیرامونی مشاهده میشود.
ناودانها و برجها
در بخش بالایی این دیوارها، ناودانهای سنگی وجود دارند. این ناودانها برای هدایت آب باران و مزغلهایی برای تیراندازی ساخته شدهاند. چهار برج در گوشههای بنا هستند. هر برج شالودهای 6 متری دارد.
گفته میشود هنگام ساخت، به علت سستی خاک در بخش شمالغربی، محل احداث یکی از برجها چند متر به طرف غرب تغییر کرد تا توان تحمل وزن بیشتری داشته باشد؛ از اینرو، این برج همراستا با دیگر برجها قرار ندارد و نقشهای شبیه به ذوزنقه ناقص پیدا کرده است.
برجها 3 طبقه مجزا دارند. این طبقات با پلکانهای مارپیچ به یکدیگر راه مییابند. در هر طبقه 2 اتاق پیشبینی شده بود: یکی برای استراحت نگهبانان و دیگری برای نگهداری سلاح. این برجها از طریق دری به پشتبام هم دسترسی دارند.
- بیشتر بخوانید: فاصله تهران تا شیراز چقدر است؟
ورودی ارگ کریم خان
ورودی ارگ در نمای بیرونی با کاشیکاری، صحنه نبرد رستم و دیو سپید را نشان میدهد. این نما به دوره سلسله قاجار تعلق دارد. البته کاشیکاری ضلع شرقی، بالای در ورودی، در محوطه داخلی، امروزه بهطور کامل از میان رفته است.
در اطراف لبه بام، شیرسرهایی قرار دارد. این شیرسرها افزون بر جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب نیمروز تابستان به درون اتاقها، موقع بارندگی از پنجرههای بزرگ گرهچینیشده محافظت میکنند.
سنگهای استفادهشده در بنا اغلب از نوع آهک موسوم به «گندمک» است و روی هر قطعه، نشانهای حکشده دیده میشود که مهر و امضای سنگتراش سازنده آن است.
اتاقهای ارگ کریم خان
ارگ کریمخان چنان سامان یافته که همه اتاقها در درون مجموعه به هم متصل هستند و امکان رفتوآمد میان آنها بدون خارجشدن به فضای بیرونی فراهم است. ورودی اتاقها درست مقابل یکدیگر قرار دارد و فقط گذرگاهی باریک میان آنها فاصله ایجاد کرده است.
بر فراز این گذرگاهها، در هر ضلع چهار اتاق کوچک قرار دارد. این اتاقها با مقرنس و آرایههایی همسان تزئین شدهاند؛ هرچند در اجرای نقاشیها مصالحی با کیفیت پایینتر به کار رفته است. پشت این اتاقها، پستوهایی قرار دارد. این پستوها دقیقا در امتداد پستوهای طبقه زیرین واقع شدهاند.
افزون بر این، در دو طرف شاهنشین هر ضلع، راهروهای باریکی دیده میشود. این راهروها ارتباط با حیاط را برقرار میکنند و به اتاقهای اصلی راهی ندارند. به نظر میرسد در طول این راهروها فضاهای کوچکی ایجاد شده است. این راهروها با پلکانی به راهروی پایین متصل هستند؛ فضاهایی که احتمالا برای استراحت خدمتکاران استفاده میشده است.
- بیشتر بخوانید: راهنمای بازدید از حافظیه شیراز
بخشهای مختلف در معماری اتاقهای ارگ کریم خان
اجزای معماری اتاقهای ارگ شامل موارد زیر میشود:
- سردر
- ارسی
- کفپوش
- ازارههای اتاق
- قطاربندی
- رنس
- طاقچههای بالای دوال
- کتیبههای بالای طاقچههای پایین
- طاقچههای پایین
- پستو
در هریک از اتاقهای ارگ کریم خان شیراز، قوش مقرنس سقفها منحصربهفرد به نظر می رسد و فقط در سایر اتاقهای ضلع شمالی و جنوبی سقفها با مقرنس کامل و دو برابر طاقهای معمول است.
نقشمایههای درون طاقچههای بالای دوال شامل طرحهای تذهیبی میشود و معمولا 3 عنصر دارند: در مرکز یک نقش بزرگتر و در بالا و پایین آن، نقوشی شبیه شاپرک قرار دارد.
- بیشتر بخوانید: جاهای دیدنی شیراز در شب
جاهای دیدنی نزدیک ارگ کریم خان
در نزدیکی ارگ کریم خان جاذبههای گردشگری دیگری هم وجود دارد که در ادامه هرکدام را بررسی میکنیم.
حمام وکیل
در میان یادگارهای کهن این سرزمین، این حمام جایگاهی ویژه دارد؛ این بنا به فرمان کریم خان زند برپا شد. کریم خان زند بر روند ساخت حمام وکیل نظارت داشت؛زیرا در آن دوران حمام فقط برای شستوشو نبود و برای اجتماعات و مراسم مختلف مردم مانند حمام دامادی،حمام زایمان و حمام عروسی هم کاربرد داشت.
بازار وکیل
این بازار تاریخی به دستور کریم خان زند احداث شد. تماشای چارسوقها، حجرههای قدیمی،حیاط باصفای این بازار و طاقهای ضربی بازار وکیل در کنار خریدن سوغات شیراز و صنایعدستی میتواند لذتبخش باشد. بازار وکیلی حدود 2.1 کیلومتر (14 دقیقه با ماشین) با ارگ کریم خان فاصله دارد.
موزه پارس
موزه پارس یا عمارت کلاهفرنگی یکی دیگر از جاهای دیدنی شیراز است که در باغ نظر قرار دارد. در این موزه اشیایی از روزگار اسلامی و پیش از اسلام نگهداری میشود. در این موزه،آثار نقاشان معروف دوره زندیه هم وجود دارد. این موزه حدود 1.8 کیلومتر (12 دقیقه با ماشین) با ارگ کریم خان فاصله دارد.
سفر به شیراز با نوین تراول
اگر میخواهید تجربه سفری فراموشنشدنی به شهر بهارنارنج داشته باشید، همین امروز با نوین تراول سفر به شیراز را آغاز کنید! با رزرو بلیط هواپیما از نوین تراول میتوانید به راحتی به دیدن ارگهای تاریخی، باغهای دلانگیز شیراز و جاذبههای فرهنگی این شهر بروید و سفری پر از خاطره بسازید.
درباره ارگ کریم خان بهتر است بدانید…
ارگ کریمخان در قلب شهر شیراز، یادگاری از دوران زندیه و حکمرانی کریم خان زند است. این بنای تاریخی با معماری مستحکم و زیبای خود، همزمان جلوهای از هنر و تدابیر دفاعی آن دوره را نشان میدهد.
بازدیدکنندگان میتوانند از حیاط مرکزی بزرگ، برجهای دیدبانی، اتاقها و بخشهای تاریخی ارگ دیدن کنند و با تاریخ و زندگی روزمره حکمرانان زندیه آشنا شوند.
برای تجربه بهتر بازدید، توصیه میشود کفش راحت بپوشید، زمان کافی برای گشت در حیاط و عکاسی اختصاص دهید و راهنمای صوتی یا تور محلی را همراه داشته باشید تا جزئیات تاریخی و معماری ارگ را بهتر درک کنید.
ارگ کریمخان بهترین فرصت را برای لمس تاریخ زنده شیراز و تجربه فرهنگی منحصربهفرد فراهم میکند.
