کتیبه خشایارشا؛ یادگار هخامنشیان در قلب ترکیه

کتیبه خشایارشا در ترکیه، یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری است. شاید عجیب باشد اما در دل صخره‌های شهر وان، گنجینه تاریخی ایران باستان قرار دارد. در این مطلب از مجله گردشگری نوین تراول می‌خواهیم به بررسی کتیبه خشایارشا، سنگ نوشته دوران شاهنشاهی هخامنشی بپردازیم.

سنگ ‌نوشته خشایارشا کجاست؟

کتیبه‌ای از خشایارشا در نزدیکی دریاچه وان در ترکیه، روی صخره‌ای بلند و در ارتفاع حدود ۲۰ متری از سطح زمین، نزدیک به یک قلعه قرار دارد. در حقیقت، این سنگ نوشته در بخش جنوب غربی قلعه وان واقع شده است.

قرارگیری کتیبه خشایارشا در میان صخره‌ها باعث شده از آسیب حوادث طبیعی در امان باشد.

بهترین مسیر دسترسی به کتیبه خشایارشا در ترکیه

شما می‌توانید ابتدا بلیط هواپیما ترکیه را تهیه کنید و سپس به وان ترکیه بروید. خود را به قلعه وان برسانید و این شاهکار و گنجینه تاریخی ایران و هنر دوره هخامنشی را در صخره‌های شرقی وان ببینید.

• ساعت بازدید: 24 ساعت شبانه‌روز
• هزینه بازدید: رایگان

آدرس: شرق ترکیه، نزدیک قلعه و دریاچه وان، منطقه پالی و مرکز شهر وان

• لوکیشن کتیبه خشایارشا روی گوگل مپ

داریوش بزرگ و سنگ نوشته خشایارشا

طرح اولیه این سنگ‌نوشته را داریوش بزرگ تهیه کرده بود، اما بنا به دلایلی ناتمام باقی ماند و نوشته‌ای در آن حک نشد.

سال‌ها بعد، خشایارشا، پسر داریوش، در زمان پادشاهی خود آن را کامل کرد. متن این کتیبه 3 ستون و ۲۷ سطر دارد و به 3 زبان فارسی باستان، اکدی و عیلامی از چپ به راست حک شده است.

همین حالا می‌توانید بلیط هواپیما خریداری کنید و به شهر وان و کتیبه خشایارشا سری بزنید.

خواندن متن کتیبه خشایارشا

حدود صد سال پیش، در سال ۱۲۸۶ خورشیدی، طرحی از روی کتیبه خشایارشا تهیه شده بود که پژوهشگران زبان‌های باستانی با استفاده از آن توانستند متن کتیبه را بخوانند و ترجمه کنند. برای نخستین بار، در سال ۱۹۰۸ میلادی، زبان‌شناسی به نام رونالد گراب کنت موفق شد این متن را ترجمه کند.

بااین‌حال، تا پیش از سفر یک زوج ایرانی به این مکان، که یکی از جاهای دیدنی وان است، محل دقیق سنگ نوشته خشایارشا مشخص نبود و هیچ تصویری هم از آن وجود نداشت. این زوج در جریان سفرشان توانستند جایگاه دقیق کتیبه خشایارشا را شناسایی کنند و عکس‌ها و فیلم‌هایی کامل از آن به ثبت برسانند.

کتیبه خشایارشا و ستایش اهورامزدا

سنگ نوشته خشایارشا با ستایش اهورامزدا شروع می‌شود و در ادامه، خشایارشا خود را با عناوین «شاه بزرگ» و «شاه شاهان»، فرزند داریوش و از دودمان هخامنشی معرفی می‌کند.

این سنگ نوشته فقط متن تاریخی نیست، بلکه یکی از شواهد نادر از حضور و نفوذ امپراتوری هخامنشی، فراتر از مرزهای امروزی ایران است. در میان آثار باقی‌مانده از آن دوران، چنین کتیبه‌هایی بیرون از فلات ایران، نشان‌دهنده‌ گستره‌ سیاسی و فرهنگی ایران باستان هستند.

متن سنگ نوشته خشایارشا

«اهورامزدا، خدای بزرگ، برتر از همه ایزدان است؛ او بود که زمین را زاد، آسمان را برافراشت، انسان را پدید آورد و شادی را چون نوری در جان او دمید. اوست که مرا، خشایارشا را، برگزید تا فرمانروای مردم باشم؛ پادشاهی برای همگان، یگانه در فرمان، یکتا در اقتدار.

منم خشایارشا؛ شاه بزرگ، شاه شاهان، پادشاه مردمانی با ریشه‌ها و زبان‌های گوناگون؛ فرمانروای سرزمینی پهناور، گسترده از خاور تا باختر. فرزند داریوش، شاه هخامنشی، آن‌که پیش از من بر تخت نشست.

خشایارشا چنین می‌گوید: پدرم، داریوش شاه، به یاری اهورامزدا کارهای نیک بسیار کرد و فرمان داد این لوح را در دل کوه بتراشند. اما نوشتاری بر آن نگذاشت. پس من، به یاد او و به نام خویش، فرمان دادم این کتیبه را بیافرینند.

باشد که اهورامزدا و دیگر خدایان، نگهبان من باشند؛ پاسدار پادشاهی‌ام و حافظ آنچه به دست من ساخته شده است.»

بهترین زمان بازدید از سنگ نوشته خشایارشا

بهترین زمان سفر به وان ترکیه و بازدید از کتیبه خشایارشا، فصل بهار (اواخر فروردین‌ماه تا خرداد) و فصل پاییز (ماه‌های مهر و آبان) است. در این بازه زمانی هوا مطبوع‌تر و دلپذیرتر می‌شود و طبیعت بهاری با شکوفه‌ها و پاییز با رنگ‌های گرم به استقبال شما می‌آید.

همچنین، در مقایسه با فصل تابستان، جمعیت زیادی در شهر وان حضور ندارند. در نتیجه، راحت‌تر می‌توانید از کتیبه خشایارشا و قلعه وان دیدن کنید.

بررسی متن سنگ نوشته (کتیبه) خشایارشا

تحلیل محتوای کتیبه خشایارشا در وان، آن را فراتر از یک یادبود سنگی نشان می‌دهد؛ این متن بازتابی از ساختار فکری، ایدئولوژیک و سیاسی امپراتوری هخامنشی است. در ابتدای کتیبه، ستایش اهورامزدا دیده می‌شود که در حقیقت، پایه‌ای برای مشروعیت پادشاهی فراهم می‌کند.

این تأکید بر خاستگاه الهی قدرت شاه، فقط یک عنصر مذهبی نیست، بلکه بخشی از نظام مشروعیت‌بخشی سیاسی محسوب می‌شود که در آن فرمانروایی شاه، نه صرفا نتیجه‌ قدرت نظامی یا وراثت، بلکه تحقق اراده‌ای مقدس تلقی می‌شود.

چگونگی معرفی خشایارشاه در متن کتیبه

شیوه‌ معرفی خشایارشا با عنوان‌هایی چون «شاه بزرگ»، «شاه شاهان» و «شاه کشورها»، بیانگر ساختار سلسله‌مراتبی قدرت در نظام هخامنشی است؛ ساختاری که در آن شاه در بالاترین مرتبه قرار دارد و اقتدارش از مرزهای ملی فراتر می‌رود و جنبه‌ای جهانی می‌یابد.

این عبارات هم بازتاب‌دهنده وسعت قلمرو امپراتوری هستند و هم نوعی بازنمایی نمادین از نظم و قدرتی محسوب می‌شوند که حاکمیت شاه را توجیه می‌کند. همچنین، تنوع زبانی در کتیبه، وجود سه زبان پارسی باستان، اکدی و عیلام، نشانه‌ای از سیاست ارتباطی پیچیده و هدفمند در درون امپراتوری است.

تنوع فرهنگی در دوران هخامنشی بر اساس سنگ نوشته خشایارشا

این رویکرد نشان می‌دهد حاکمان هخامنشی نسبت به تنوع فرهنگی و زبانی سرزمین‌های تحت سلطه آگاه بودند و در عوض حذف یا نادیده‌گرفتن این تفاوت‌ها، تلاش کردند با بهره‌گیری از زبان‌های رایج در مناطق گوناگون، پیام خود را قابل‌درک و پذیرفتنی کنند.

استفاده از زبان به‌مثابه ابزاری سیاسی، نشان‌دهنده‌ درک عمیق از مدیریت امپراتوری چندقومیتی و چندزبانی است که در گستره‌ای از آسیای مرکزی تا مدیترانه امتداد داشت.

چرا کتیبه خشایارشاه اهمیت دارد؟

کتیبه خشایارشاه، سندی تاریخی از حضور هخامنشیان در نواحی غربی امپراتوری است و نمونه‌ای روشن از چگونگی به‌کارگیری ایدئولوژی، دین، زبان و ساختارهای نمادین قدرت برای حفظ انسجام و ثبات در یکی از بزرگ‌ترین دولت‌های دوران باستان به شمار می‌آید.

کتیبهٔ خشایارشا در وان را می‌توان یکی از نمونه‌های مهم و کم‌نظیر از میراث مکتوب دوران هخامنشی دانست که از جنبه‌های گوناگون تاریخی، باستان‌شناختی و فرهنگی قابل ‌بررسی است.

جایگاه جغرافیایی آن هم اهمیت دارد. واقع‌شدن این کتیبه در نزدیکی دریاچه وان، خارج از مرزهای فلات مرکزی ایران، نشان می‌دهد قدرت هخامنشیان تنها محدود به قلب امپراتوری نبوده و در نقاط دورتر نیز حضوری فعال و ساختاریافته داشته‌اند.

ویژگی‌های کتیبه خشایارشا

کتیبه خشایارشا در وان از لحاظ ساختار فیزیکی، ابعاد، جایگاه مکانی و نظم محتوایی، نمونه‌ای کم‌نظیر از مهارت‌های فنی و اداری دوران هخامنشی به شمار می‌آید و مانند تخت جمشید یادآور شکوه ایران است. در ادامه به جزئیات این ویژگی‌ها می‌پردازیم:

‌۱. موقعیت و جایگاه مکانی

این سنگ‌نوشته روی صخره‌ای بلند و عمودی در دامنه‌ جنوب‌غربی قلعه تاریخی وان حک شده است. صخره‌ای که به‌وضوح برای این کار آماده‌سازی و تراشیده شده، کتیبه را در ارتفاعی حدود ۲۰ متری از سطح زمین جای داده؛ جایگاهی که هم محافظت فیزیکی بهتری برای کتیبه فراهم کرده و هم بر جلوه نمادین آن افزوده است.

مکان قرار گرفتن سنگ‌نوشته، احتمالا با هدف ایجاد نوعی نمایش از اقتدار و حضور شاه در این ناحیه انجام گرفته است.

‌۲. ابعاد و قالب‌بندی

ابعاد کتیبه حدود ۵ متر عرض و ۳.۵ متر ارتفاع برآورد می‌شود. سنگ نوشته خشایارشاه در رده‌ کتیبه‌های بزرگ و رسمی دوران هخامنشی قرار دارد. متن کتیبه در قالبی منظم و از پیش طراحی‌شده، در 3 ستون جداگانه نگاشته شده است.

این سه ستون موازی هستند و هر کدام به زبانی خاص تعلق دارند، به ترتیب از چپ به راست:

• ستون اول (سمت چپ): پارسی باستان
• ستون دوم (میانه): عیلامی
• ستون سوم (سمت راست): اکدی (بابلی نو)

هر ستون ۲۷ سطر دارد و تمامی متون با دقت بالا، هماهنگی ساختاری و در قالبی واحد حک شده‌اند.

‌۳. خط و زبان

خط به‌کاررفته در هر سه متن، گونه‌ای از خط میخی با تفاوت‌هایی متناسب با ویژگی‌های زبانی هر بخش است. استفاده از 3 زبان رسمی امپراتوری، بیانگر سیاست زبانی و اداری هخامنشیان در برقراری ارتباط با جوامع مختلف تابع محسوب می‌شود.

این شیوه حکاکی چند زبانه تلاشی برای رساندن پیام شاه به گروه‌های زبانی مختلف، بدون نیاز به واسطه بوده است.

‌۴. جنبه‌های فنی و هنری

تراش صخره برای آماده‌سازی سطح، نظم در چینش خطوط، یکنواختی حروف و دقت در تقسیم‌بندی ستون‌ها، همگی نشان‌دهنده مهارت زیاد و تجربه سنگ‌تراشان و کاتبان درباری هخامنشی است.

اینکه چگونه چنین اثری بر صخره‌ای عمودی و در ارتفاع زیاد اجرا شده، خود گواهی بر سطح سازمان‌یافتگی و توان مهندسی اجرایی در دوران هخامنشی محسوب می‌شود.

سفر به وان ترکیه با نوین تراول

اگر از علاقه‌مندان به تاریخ هستید و می‌خواهید گنجینه پادشاهی ایران را در وان ترکیه ببینید، همین حالا می‌توانید بلیط هواپیما خارجی خود را رزرو کنید و سفری به‌یادماندنی به ترکیه داشته باشید.

البته نوین تراول، سایت معتبر فروش بلیط هواپیما، برای خرید پرواز داخلی هم در کنارتان است. سفر خود را همین حالا آغاز کنید و با بهترین پروازها به ماجراجویی بپردازید.

پیش از بازدید از کتیبه خشایارشا در وان ترکیه بهتر است بدانید….

این اثر بی‌همتا، تنها کتیبه شناخته‌شده‌ای‌ محسوب می‌شود که یکی از شاهان هخامنشی در خارج از مرزهای ایران امروزی بر جای گذاشته است؛ نوشته‌ای به زبان فارسی باستان، حک‌شده بر صخره‌ای بلند در کنار دریاچه وان که هم روایتگر عظمت شاهنشاهی ایران است و هم سندی‌ از نفوذ فرهنگی و سیاسی امپراتوری هخامنشی تا قلب آناتولی به شمار می‌رود.

بازدید از این مکان، سفر در دل تاریخ است؛ پس آماده باشید تا با هر گام، چند هزار سال به عقب بازگردید.

سؤالات متداول درباره کتیبه خشایارشا