مسجد جامع یزد؛ شاهکار 1000 ساله کویر
مسجد جامع یزد، در بافت تاریخی و نزدیک بازارچه صرافها و میدان ساعت یزد قرار دارد. وقتی جلوی سردر بلند مسجد جامع یزد میایستید، به نظر میرسد مناره های بلند آن آسمان را میشکافند؛ منارههایی با ارتفاع تقریبا 52 متر که بلندترین مناره های ایران و در شمار بلندترین مناره های جفت جهان هستند.
کاشیهای آبی و فیروزه این مسجد با دقتی باورنکردنی طراحی شدهاند. در این راهنمای کامل میخواهیم همهچیز را باهم درباره مسجد جامع یزد بررسی کنیم:
- دقیقا کجاست و چطور برسیم؟
- تاریخچه واقعی (از آتشکده تا امروز)
- شگفتیهای معماری و جزئیاتی که شاید ندانید
- عکسهای دیدنی و از زوایای کمتر دیدهشده
- و اینکه چرا خیلیها معتقدند مسجد جامع یزد در شب یا غروب زیباتر است.
آمادهاید در یکی از زیباترین مساجد ایران قدم بگذارید؟
کاشی کاری مسجد جامع یزد: داستان ۱۰۰۰ سال شکوه
زیر نور آفتاب یزد، کاشیهای آبی مسجد جامع برق میزنند و انگار داستانی 1000 ساله از معماری و هنر را روایت میکنند. این مسجد هم مکانی برای عبادت است و هم شاهکار سبک آذری (ایرانی و مغولی) به شمار میرود.
این شاهکار روی آتشکده ساسانی ساخته شده و در طول قرنها (از دوره آلکاکویه و ایلخانی تا صفویه و قاجار) مورد مرمت قرار گرفته است. اکنون با گنبد خوابیده، کتیبههای معرق، ایوان عظیم و کاشیکاریهای خیرهکننده یکی از نمادهای اصلی میراث جهانی یزد (ثبت یونسکو) بهحساب میآید.
چه برای اولین بار به یزد سفر کنید و چه بارها به یزد بروید، لحظهای از کوچههای تنگ فهادان بیرون میآیید و ناگهان آن سردر بلند و منارههای سر به فلک کشیده شما را شگفتزده میکنند؛ ترکیبی از آرامش، شکوه و حیرت.
- بیشتر بخوانید: سوغات یزد چیست؟
مسجد جامع یزد کجاست؟
مسجد جامع یزد در دل یزد قدیم و حصار شهر قرار داشت و از سده چهارم ه.ق این مسجد به حومه شهر نزدیک شد.
- ساعت بازدید از مسجد جامع یزد: 8 صبح تا 19:30
- آدرس مسجد جامع یزد: ایران، استان یزد، شهر یزد، ضلع غربی خیابان امام خمینی، محله فهادان
- لوکیشن مسجد جامع یزد در گوگلمپ
تاریخچه و قدمت مسجد جامع یزد
مسجد جامع یزد سازهای تاریخی در شهر یزد است. این بنا تقریبا در طول 1000 سال و در 3 دوره ساخته شد. پایههای اصلی مسجد جامع یزد روی آتشکدهای در دوره حکومت ساسانیان گذاشته شد. ساخت این بنا بعدها در دوره اسلامی (زمان ایلخانیان و تیموریان) به شکل مسجد به اتمام رسید.
گفته میشود سازه گنبد خانه به دوره ایلخانی و سردر بلند مسجد به دوران تیموریان و زمان شاهرخ تعلق دارد. مسجد جامع یزد به دلیل خوابیدگی گنبد، کاشیکاریهای زیبا و سردر بلند شهرت دارد.
مسجد جامع یزد درگذشته، داخل حصار این شهر قرار داشت و سده چهارم هجری قمری به حومه شهر نزدیک شد. حدود 500 مترمربع از 9800 مترمربع از زیربنای این مسجد شامل کتیبهها و کاشیها میشود. طول این مسجد به 104 متر و عرض آن 99 مترمربع میرسد.
این مسجد یکی از جاهای دیدنی یزد در شب هم به شمار می رود و شبها نمایی بسیار زیبا و دیدنی دارد.
آتشکده و مسجد جامع یزد
این سازه 7 ورودی دارد. هریک از این ورودیها به کوچههای اطراف میرسند و باز میشوند. مسجد جامع یزد یا همان مسجد جمعه کبیر، یکی از آن بناهایی است که وقتی به یزد قدم میگذارید، نمیتوانید از کنار آن بیتفاوت عبور کنید. این مسجد مانند کتابی زنده و تاریخی، معماری ایران را نشان میدهد.
مسجد جامع یزد در چه دورهای ساخته شد؟
ریشههای ساخت مسجد جامع یزد به خیلی دورتر از دوران اسلامی بازمیگردد. درحقیقت، این مسجد در دوران ساسانیان، آتشکدهای باشکوه بود. پس از ورود اسلام، آن آتشکده آرامآرام جای خود را به مسجد داد و پایههای اولیه بنا در قرنهای اولیه اسلامی شکل گرفت.
اما آنچه امروز مشاهده میکنیم و چشمگیر است، به دوره تیموری و قرن 9 هجری قمری بازمیگردد؛ وقتی معماران ایرانی با سبک آذری (ترکیبی از هنر ایرانی و تأثیر مغولها) شاهکاری خلق کردند.
- بیشتر بخوانید: بهترین زمان سفر به یزد چه موقعی است؟
معماری مسجد جامع یزد
سر در مسجد جامع یزد، سردر ورودی اصلی، بهطور تقریبی ۲۴ تا ۲۸ متر ارتفاع دارد و یکی از بلندترین سردرهای مساجد ایران به شمار میآید. روی کاشیهای لاجوردی این سردر، کتیبههایی به خط ثلث سفید و کوفی آجری نقش بسته است.
همچنین، نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه همراه با تاریخ ۸۶۱ هجری قمری (حدود ۱۴۵۷ میلادی) روی آن به چشم میخورد. این اعداد و اسامی مانند مهر تأیید تاریخ هستند و نشان میدهند: «این بخش مهم بنا در همین دوره تکمیل شد.»
- بیشتر بخوانید: هرآنچه باید درباره هواپیماهای یزد ایر بدانید
داستان مناره های مسجد جامع یزد
بعد میرسیم به آن دو مناره معروف: بلند، باریک، با کاشیکاریهای زیبا. حتی در نوک ۵۲ متری این منارهها (با قطر حدود ۶ تا ۸ متر) ظرافت کاشیکاریها حفظ شده است. این منارهها در دوره صفویه احتمالا زمان شاهطهماسب به بنا اضافه شدند و بلندترین منارههای جفت در میان مساجد تاریخی جهان محسوب میشوند.
البته در سال ۱۳۱۳ شمسی فروریختند، اما خیلی زود مرمت شدند تا دوباره سر به آسمان بکشند.
- بیشتر بخوانید: راهنمای سفر به یزد
بخشهای مختلف مسجد جامع یزد
بنای امروزی مسجد جامع یزد بسیار وسیع و باشکوه است و وسعت تقریبی آن به حدود ۹۸۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ مترمربع میرسد (بسته به منابع مختلف، اغلب ۹۸۰۰ مترمربع ذکر میشود، با طول تقریبی ۱۰۴ متر و عرض ۹۹ متر). این فضای بزرگ، بخشهای متنوعی دارد. هرکدام هم داستانی از هنر و تاریخ را روایت میکنند:
- سردر ورودی رفیع با جلوخان وسیع که مانند دروازهای باشکوه رو به دنیای داخل باز میشود.
- صحن بزرگ و مستطیلشکل (ابعاد تقریبی ۵۳ × ۲۰ متر یا بیشتر در برخی توصیفها)، جایی با رواقهای جانبی در اطراف خود و مهتابی مرکزی برای نماز در فصول معتدل
- ایوان بلند و باشکوه: یکی از نمادهای اصلی سبک معماری آذری
- گنبدخانه با گنبد خوابیده و زیبا
- شبستان مسجد جامع یزد در دو طرف (شبستانهای تابستانه و زمستانی، شبستان بزرگ ستوندار مسجد، فضای خنک و وسیعی برای عبادت فراهم میکند)
- کتابخانه و گرمخانهها در اضلاع شرقی و غربی
- تزئینات غنی شامل کاشیکاریهای فیروزهای و لاجوردی، گچبریها، مقرنسکاریهای ظریف و مجموعهای از کتیبهها و سنگنوشتههای تاریخی و غیرتاریخی در حدود ۵۰۰ مترمربع جایی که نام شاهان، تاریخ ساخت و آیات قرآن با خطوط ثلث، کوفی و نسخ نقش بسته است.
آتشکده زرتشتی تا مسجد تیموری
خاورشناس فرانسوی، ماکسیم سیرو (Maxime Siroux)، یکی از دقیقترین پژوهشها را درباره این بنا انجام داد. او معتقد بود ایجاد نخستین مسجد ساختهشده روی آتشکده ساسانی (مسجد عتیق) به سدههای اولیه اسلام (احتمالا قرن سوم یا چهارم هجری) بازمیگردد.
او با بررسی لایههای بنا و نقشهبرداری دقیق، نشان داد مسجد فعلی روی بقایای همان مسجد اولیه بنا شد و در دورههای بعد (آلکاکویه، تیموری، ایلخانی و صفوی) گسترش یافت.
وقتی داخل صحن وسیع قدم میگذارید، با آن رواقهای خشتی و کاشیهای درخشان زیر آفتاب کویر، حس میکنید زمان اینجا متوقف شده است؛ هزار سال تاریخ در یک نگاه خلاصه میشود: از آتشکده یزد تا مسجد تیموری و میراث جهانی امروز.
علت اهمیت مسجد جامع یزد
دلایل اهمیت مسجد جامع یزد را میتوان در چند ویژگی مهم خلاصه کرد. معماران و پژوهشگران بهخصوص استاد محمدکریم پیرنیا بارها به این مشخصهها اشاره کردهاند که در ادامه به بیان آنها میپردازیم.
اولین و شاید برجستهترین دلیل، این است که این مسجد قدیمیترین بنای شناختهشده با یک الگوی معماری خاص در قرن 9 هجری قمری (دوره تیموری) به شمار میرود. البته این الگو بعدها در بسیاری از مساجد مذهبی یزد تکرار شد.
طرح اصلی بنا ترکیبی هوشمندانه از مقصوره گنبددار (فضای اصلی زیر گنبد) و یک شبستان مستطیلشکل بلند و کشیده است. پلان کلی مسجد به شکل چهارگوش طراحی شده و بسیاری از پژوهشگران معتقدند این شکل بهطور مستقیم از الگوی معماری کعبه الهام گرفته شده است؛ نمادی کاملا قدسی، متعالی و کیهانی در اسلام.
گنبد مسجد جامع یزد
یکی دیگر از شاهکارهای بنا، گنبد دوپوسته آن است. به نقل از استاد پیرنیا، پوشش درونی گنبد (آهیانه) دقیقا بر طبق نیازهای فضایی، اجرایی و زیباییشناختی داخل مسجد شکل گرفته؛ یعنی مناسب با مقیاس نمازگزاران و برای ایجاد حس آرامش و تناسب بصری.
درحالیکه پوشش بیرونی (خود گنبد) با توجه به شرایط اقلیمی کویر، بادهای شدید و زیبایی از دور طراحی شده است. این تفاوت هوشمندانه میان دو پوسته، هم پایداری سازه را تضمین میکند و هم زیبایی به همراه دارد. درنتیجه، از داخل و خارج کاملا متفاوت به نظر میرسد.
- بیشتر بخوانید: با باغ دولت آباد یزد آشنا شوید
طاقهای مسجد جامع یزد
از ویژگیهای برجسته دیگر میتوان به کاربرد طاقهای سراسری (طاق و تویزه) در شبستانها اشاره کرد؛ طاقهایی تزئینشده با کاشی معرق ظریف. این طاقها فضایی خنک، وسیع و نورگیر ایجاد میکنند.
همچنین، استفاده دقیق از عنصر پشتبند معلق، این عنصر بار را بهطور مؤثر توزیع میکند. این امر مهارت بالای مهندسان ایرانی در حل مسائل سازهای بدون از دست دادن زیبایی نشان میدهد.
این مسجد در لیست جاهای دیدنی یزد قرار دارد و اثری تاریخی و فرهنگی به شمار میرود.
رقص نور در مسجد جامع یزد
سیستم روشنایی این جاذبه گردشگری هم یکی از نقاط قوت آن محسوب میشود: نور خورشید بهطور غیرمستقیم از ردیف پنجرههای فوقانی گنبد و دیوارها وارد فضا میشود، روی گچ سفید انعکاس پیدا میکند و فضایی معنوی، نرم و بدون تابش مستقیم ایجاد میکند.
تزئینات داخل و خارج گنبد مسجد، نمای ایوان اصلی (با کاشیکاریهای خیرهکننده اسلیمی و گرهچینی) و بهخصوص محراب زیبا را باید دید؛ جایی که هنر کاشیکاری، گچبری و خطاطی در اوج خود قرار دارند و هر بازدیدکنندهای را مجذوب میکنند.
شکلگیری مسجد فعلی نتیجه همجواری و ادغام 3 مسجد مجزا در طول قرنهاست که درنهایت در دوره قاجار به یک مجموعه واحد با صحن هماهنگ و وسیع تبدیل شد.
سفر به یزد با نوین تراول
اگر می خواهید به یزد، شهر بادگیرها، سفر کنید، همین حالا میتوانید با بهترین قیمت بلیط پرواز داخلی خود را از نوین تراول بگیرید. نوین تراول با ارائه خدمات برتر رزرو تور و خرید بلیط هواپیما در کنار شماست تا سفری به یاد ماندنی و بی دغدغه به مقصد دلخواه خارجی یا داخلی خود داشته باشید.
درباره مسجد جامع یزد بهتر است بدانید…
مسجد جامع یزد شاهکاری هزارساله از تاریخ و هنر ایران است. این بنا ابتدا آتشکدهای در دوره ساسانی بود. بعدها به شکل مسجد درآمد و با مرمتهای قاجاری و بازسازی مدرن بهتدریج متحول شد.
بلندترین مناره مسجد جامع یزد یا بهتر بگوییم بلندترین مناره های جفت جهان با 52 متر ارتفاع از آن این مسجد تاریخی و زیباست.
گنبد دوپوسته با معماری تخصصی، سردر رفیع تیموری، کتیبههای 861 هجری، کاشیکاریهای معرق و خیرهکننده، سیستم روشنایی غیرمستقیم و صحن 10 هزار متری این مسجد، الگویی بینظیر از معماری ایرانی و آذری را به نمایش گذاشته است.
تاریخ ایران در این بنا نفس میکشد. اگر به یزد سفر کردید، حتما از مسجد باشکوه و تاریخی جامع یزد دیدن کنید.
